„რიბირაბო“ – მოზაიკის გადასარჩენად

ზოგჯერ ქალაქის ქუჩებში ისეთ ნამუშევრებს ჩავუვლით, რომლებსაც ყოველდღიურობის ნაწილად აღვიქვამთ. ფერადი კერამიკისა თუ მინის პატარა ნატეხებისგან შექმნილი დიდი კომპოზიციები ათწლეულების განმავლობაში კედლებზე, შენობების ფასადებსა და საზოგადოებრივ სივრცეებში ცხოვრობდა. დღეს კი მათი ნაწილი უკვე ისტორიის ნაწილია – ნაწილი დაზიანდა, ნაწილი გაქრა, ნაწილი კი მხოლოდ ფოტოსურათებში შემორჩა.
საქართველო და უკრაინა იმ ქვეყნებს შორის არიან, სადაც მე-20 საუკუნის მონუმენტური მოზაიკის მნიშვნელოვანი მემკვიდრეობა ჯერ კიდევ არის შემორჩენილი. საქართველოში ასეთი ნამუშევრები განსაკუთრებით საინტერესოა იმითაც, რომ ისინი მხოლოდ ერთი ეპოქის იდეოლოგიურ სურათს არ გვიყვება – მათში ხშირად იკითხება ქართული ბუნება, კულტურა, ყოველდღიურობა და ადამიანების ცხოვრება.
მოზაიკა სხვადასხვა მასალით იქმნებოდა, მათ შორის სმალტითა და კერამიკით, და მისი შექმნა დიდ ოსტატობას მოითხოვდა. დღეს თითოეული გადარჩენილი ნამუშევარი თავისებურ ისტორიულ დოკუმენტადაც შეიძლება განვიხილოთ.
სწორედ ამ მემკვიდრეობის შესწავლას, დოკუმენტირებასა და გადარჩენას ემსახურება ფონდი „რიბირაბო“, რომელიც 2019 წელს ნატალია ამირეჯიბი დე პიტამ ორ მეგობართან – ირინა კოჩაკთან და ლუსინ ბარდონთან ერთად დააარსა.
ნატალია თანამედროვე ხელოვნებას სორბონის უნივერსიტეტში სწავლობდა, მოგვიანებით კი მოზაიკის ხელოვნებას ვენეციურ სახელოსნოში დაეუფლა. საქართველოში დაბრუნების შემდეგ მისთვის მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა იმ ნამუშევრების აღმოჩენა და შესწავლა, რომლებიც ყოველდღიური ცხოვრების ფონზე თითქოს შეუმჩნეველი რჩებოდა.
„რიბირაბოს“ საქმიანობის მთავარი იდეა სწორედ ეს არის – მოზაიკა მხოლოდ იმ შენობის დეკორაციად არ აღვიქვათ, რომელზეც ის არის განთავსებული. თუ შენობა იცვლება, ეს არ ნიშნავს, რომ მასთან ერთად ხელოვნების ნიმუშიც უნდა გაქრეს.
ფონდის მიერ განხორციელებული პროექტები აჩვენებს, რომ რეკონსტრუქცია და ისტორიული მოზაიკის შენარჩუნება ერთმანეთის გამომრიცხავი სულაც არ არის. ზოგჯერ ამისთვის საჭიროა დიდი შრომა, მოთმინება და სპეციალისტების ცოდნა, მაგრამ შედეგი შეიძლება ათწლეულებით გადაარჩინოს ნამუშევარი.
ერთ-ერთი ასეთი ისტორია ბუკნარის სასტუმროს მოზაიკას უკავშირდება. „რიბირაბოს“ გუნდისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა ის, რომ კერძო კომპანიამ ძველი მოზაიკის შენარჩუნებისა და გაცოცხლების სურვილი გამოთქვა.
როგორც ნატალია ამირეჯიბი დე პიტა იხსენებს, ეს მათთვის პირველი შემთხვევა იყო, როდესაც კერძო კომპანიამ ძველი მოზაიკის გადარჩენის ინიციატივა გამოიჩინა.
სამუშაო კი განსაკუთრებით რთული აღმოჩნდა. მოზაიკა დაშალეს, წინასწარ შექმნეს მისი ნახატები და შემდეგ თითოეული ფრაგმენტი სათითაოდ, თავიდან ააწყვეს. ეს ბევრად უფრო შრომატევადი პროცესი იყო, ვიდრე ერთი შეხედვით შეიძლება წარმოვიდგინოთ – თითქოს უზარმაზარი ფერადი თავსატეხი უნდა აღედგინათ ისე, რომ არც ერთი მნიშვნელოვანი დეტალი არ დაკარგულიყო.
სწორედ ასეთ დროს ხვდები, რომ მოზაიკის გადარჩენა მხოლოდ ძველი კედლის შეკეთება არ არის. თითოეული პატარა ნატეხის უკან მხატვრის ჩანაფიქრი, კონკრეტული ეპოქა და ადამიანური შრომა დგას.
„რიბირაბოს“ ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პროექტი სამეგრელოს უკავშირდება. ზუგდიდში მდებარე სამი მონუმენტური ნამუშევარი – „წითელკაბიანი მანდილოსანი“, „ზაფხული“ და „მუსიკოსები“ – ავარიულ კედლებზე იყო განთავსებული და მათი მომავალი გაურკვეველი ჩანდა.
სარესტავრაციო ჯგუფმა, ქართველ და ფრანგ სპეციალისტებთან ერთად, ნამუშევრები გადაარჩინა და ზუგდიდში, „მოზაიკა სტუდიოს“ სახელოსნოში გადაიტანა. პროექტში კონფლიქტით დაზარალებულ რეგიონებში მცხოვრები ახალგაზრდა მოხალისეებიც მონაწილეობდნენ.
აქ მოზაიკის გადარჩენას კიდევ ერთი მნიშვნელობა შეემატა – ძველი ნამუშევრის შენარჩუნებასთან ერთად ახალი თაობა თავად გახდა ამ პროცესის მონაწილე და პრაქტიკულად გაეცნო კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის სამუშაოს.
„რიბირაბოს“ პროექტები საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში გვხვდება. დუშეთის მუნიციპალიტეტის ციხისძირის ყოფილი ავტობუსის გაჩერების მოზაიკა, მაგალითად, განსაკუთრებული ისტორიული შინაარსით გამოირჩევა. ზურაბ კაპანაძის ესკიზების მიხედვით შექმნილ კომპოზიციაზე „ვეფხისტყაოსნის“ ფრაზებია დატანილი. მისი აღდგენისას გამოყენებული იქნა 1977 წელს ქართველი ოსტატების მიერ დაპატენტებული ტექნოლოგიაც, რომელიც მონუმენტურ ტექნიკას ქართული ტიხრული მინანქრის პრინციპთან აერთიანებს.
ზესტაფონში „რიბირაბოს“ საქმიანობა დემურ ბაშელეიშვილის ნამუშევრებსაც შეეხო. ქალაქში არსებული მოზაიკების რეაბილიტაციასთან ერთად, ფონდმა განადგურებას გადაარჩინა ყოფილი ფეროშენადნობთა ქარხნის ტერიტორიაზე შემორჩენილი „მზეჭაბუკიც“. აღდგენილი ნამუშევარი მოგვიანებით ხონში, აფხაზეთიდან დევნილებისთვის აშენებული კულტურის სახლის დარბაზში განთავსდა.
კიდევ ერთი განსხვავებული ისტორია რუსთავის ავტოდრომს უკავშირდება. დაზიანებული „Racing Drivers“-ისგან შემორჩენილი ფრაგმენტების საფუძველზე ფონდმა ორი პანელი – კარტინგის მანქანებისა და სარბოლო მოტოციკლების გამოსახულებებით – შექმნა.
„რიბირაბოს“ საქმიანობა მხოლოდ მოზაიკების აღდგენით არ შემოიფარგლება. ფონდისთვის მნიშვნელოვანი გახდა თავად იმ მემკვიდრეობის აღმოჩენა და აღრიცხვაც, რომელიც ჯერ კიდევ არსებობს, მაგრამ შესაძლოა ფართო საზოგადოებისთვის უცნობი იყოს.
ამჟამად ფონდი საქართველოში 1960–1980-იან წლებში შექმნილი მოზაიკების ონლაინკატალოგზე მუშაობს. მისი მიზანია ქვეყნის სხვადასხვა რეგიონში შემორჩენილი ნამუშევრების ერთ სივრცეში თავმოყრა, მათი დოკუმენტირება და საზოგადოებისთვის გაცნობა.
ასეთი კატალოგი მხოლოდ ვებგვერდი არ არის. ის მუდმივად განახლებადი არქივია – ცოცხალი მეხსიერება, რომელსაც მომავალში ახალი აღმოჩენები და ახალი ისტორიები დაემატება.
და ალბათ სწორედ აქ იძენს „რიბირაბოს“ საქმიანობა ყველაზე დიდ მნიშვნელობას. მოზაიკის გადარჩენა მხოლოდ ფერების, კერამიკისა და მინის ნატეხების შენარჩუნება არ არის. ეს არის იმ დროის, ადამიანების, ხელოვანებისა და ქალაქების მეხსიერების დაცვა.
ერთი მოზაიკა შეიძლება ათასობით პატარა ნაწილისგან შედგებოდეს. თითოეული ცალკე თითქმის არაფერს ნიშნავს, მაგრამ ერთად ისინი მთლიან სურათს ქმნიან.
ასეა კულტურული მემკვიდრეობაც – ერთი შეხედვით მივიწყებული კედელი, ერთი პატარა ფრაგმენტი, ერთი ძველი ავტობუსის გაჩერება ან სასტუმროს ფასადზე დარჩენილი ფერადი კომპოზიცია საბოლოოდ იმ დიდი ისტორიის ნაწილია, რომელსაც დღეს ჩვენ ვინახავთ, რათა ხვალ სხვებმაც შეძლონ მისი დანახვა.




