ბაგრატიონები ქართული სამეფო დინასტიის ისტორია

ბაგრატიონების სამეფო დინასტია IX-XVIII საუკუნეების განმავლობაში თითქმის მთელი საქართველოს პოლიტიკური და სულიერი ცხოვრების მთავარი გამფორმებელი ძალა იყო. დინასტია უძველესი ქართული საამაყო გვარია, რომელიც სხვადასხვა პერიოდში მართავდა როგორც ერთიან საქართველოს, ისე მოგვიანებით დამოუკიდებელ სამეფოებად ჩამოყალიბებულ ქართლის, კახეთისა და იმერეთის სამეფოებს. ბაგრატიონთა სახელი გაცილებით ადრე ჩნდება, ვიდრე ქართული სახელმწიფო ერთიანი სახით ჩამოყალიბდებოდა, ხოლო IX საუკუნიდან ისინი საქართველოს მთავარი პოლიტიკური ძალა გახდნენ.
ქართული ტრადიციის მიხედვით, ბაგრატიონების წარმომავლობა ღვთიურ, ბიბლიურ ფესვებს უკავშირდება. საგვარეულო ლეგენდის თანახმად, „ქართველი მეფენი მარჯვენა მხარზე არწივის ნიშნით იბადებოდნენ“, რაც მათ გამორჩეულობას და ღმერთთან კავშირს აღნიშნავდა. სუმბატ დავითის ძე დინასტიის წარმომავლობას დავით წინასწარმეტყველის, მეფე სოლომონისა და იესეს გენეალოგიურ ხაზს უკავშირებს და ბაგრატიონებს „იესიან-დავითიან-სოლომონიანებად“ მოიხსენიებს.
ქართული საისტორიო ტრადიციის მიხედვით, ქრისტეს ჯვარცმას დაესწრნენ მცხეთელი იუდეველები ელიოზი და ლონგინოზი, რომლებმაც საქართველოში ჩამოაბრძანეს უფლის კვართი. ამ სიწმინდის ფლობა ბაგრატიონების დინასტიისთვის განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენდა. იგი ხაზს უსვამდა მეფეთა ღვთივკურთხეულობას და განმტკიცებული იყო როგორც სახელმწიფო გერბზე, ასევე სამეფო ტიტულატურაში: „სამეფო კვართიან დავითიანი საქართველო“. გერბზე გამოსახული ქნარი და შურდული ბიბლიურ დავითთან ნათესაობას უკავშირებდა, რაც დინასტიის წარმომავლობის ღვთიურობის სიმბოლოდ ითვლებოდა.
საქართველოს გაერთიანების პროცესთან ერთად ჩამოყალიბდა მეფეთა ოფიციალური ტიტულიც: „მეფე აფხაზთა, ქართველთა, რანთა, კახთა, სომეხთა, შარვან-შა და შაჰან-შა“. ეს ფორმულა ასახავდა იმ ტერიტორიების ერთობლიობას, რომელთა გაერთიანებასაც ბაგრატიონები თანმიმდევრულად ახორციელებდნენ. ტიტულატურაში მოგვიანებით ჩნდება ზედწოდება „მესიის მახვილი“, რაც მეფეებს ქრისტიანული სამყაროს დამცველის როლს ანიჭებდა.
ბაგრატიონების ბიბლიური ფესვების შესახებ ცნობები დაცულია როგორც ქართულ, ასევე უცხოურ წყაროებში. მათ წარმომავლობაზე წერენ ჯუანშერი, „მატიანე ქართლისა“, დავითის ცხოვრება, ვახუშტი ბატონიშვილი. უცხოური წყაროებიდან გვხვდება ბიზანტიელი კონსტანტინე პორფიროგენეტი, სომხური, თურქული, რუსული და იტალიური ავტორები, რომლებიც ბაგრატიონებს იერუსალიმთან განსაკუთრებული კავშირის მქონე გვარად მიიჩნევენ. საქართველოში არსებობდა სპეციალური გადასახადი „საერუსალიმო“, რომელიც დინასტიის მიერ წმინდა ქალაქის მიმართ გამოხატულ დამოკიდებულებას უსვამდა ხაზს.
მიუხედავად ბიბლიური ლეგენდის სიმბოლურობისა, ბაგრატიონების ისტორიული ფესვები VIII-IX საუკუნეებში იწყება, როდესაც დინასტია ტაო-კლარჯეთის სამთავროში გამოჩნდა. აშოტ I დიდი კურაპალატის ეპოქით იწყება მათი პოლიტიკური აღზევება. ტაო-კლარჯეთი იმდროინდელ საქართველოში ერთ-ერთი უმძლავრესი პოლიტიკური ერთეული იყო, რომელიც IX საუკუნის ბოლოს უკვე ატარებდა ქართველთა მეფის ტიტულს. დინასტიის გვარში გამოჩნდება ორი შტო – ტაოსა და კლარჯეთის ხაზები, რომლებიც სამთავროს კოლეგიალური მმართველობის პრინციპით ხელმძღვანელობდნენ. ამ შტოდან მომდინარეობს ბაგრატ III – გაერთიანებული ფეოდალური საქართველოს პირველი მეფე.
XI საუკუნის დასაწყისში ბაგრატიონების ძალაუფლება უმაღლეს მწვერვალზე ადის. დავით III კურაპალატის მიერ აღზრდილი ბაგრატ III 1008 წელს ქართველთა მეფე გახდა და ამით ერთიან საქართველოს საფუძველი ჩაეყარა. ბაგრატიონების სათავეში ქვეყანამ მიაღწია ძლიერ პოლიტიკურ სტრუქტურას, რომლის სრულყოფა დავით აღმაშენებელმა და თამარ მეფემ განაგრძეს. მათი მმართველობა საქართველოს „ოქროს ხანად“ არის ცნობილი.
XI-XVIII საუკუნეებში ბაგრატიონები კვლავ რჩებიან საქართველოს ლეგიტიმურ მეფეებად. მიუხედავად ოსმალთა, სპარსთა და მონღოლთა ზეწოლისა, მათ არაერთხელ მოახერხეს სახელმწიფოებრიობის აღდგენა. XIV-XV საუკუნეებში დინასტია კვლავ იბრძვის ეროვნული ერთობის შენარჩუნებისთვის, ხოლო XV საუკუნიდან სამეფო სამ შტოდ იყოფა: ქართლის, კახეთისა და იმერეთის ბაგრატიონებად. თითოეული შტო ადგილობრივ პირობებში ცდილობდა დამოუკიდებლობის შენარჩუნებას და ეროვნული სულიერი ტრადიციის გაფართოებას.
XVIII საუკუნეში პოლიტიკური დაძაბულობის გამო ბაგრატიონთა ბევრი წარმომადგენელი რუსეთში გადაიხვეწა. მათ მიერ შექმნილ ქართულ კოლონიებს მნიშვნელოვანი როლი ჰქონდათ ქართული კულტურის შენარჩუნებაში. 1783 წლის გეორგიევსკის ტრაქტატი რუსეთის მფარველობას ითვალისწინებდა, თუმცა მისი პირობები მალევე დაირღვა. 1801 წელს ქართლ-კახეთის სამეფო გაუქმდა, 1810 წელს იმერეთიც და ამით დასრულდა ათასწლოვანი ბაგრატიონთა სამეფო მმართველობა. დინასტიის წევრები რუსეთში დღემდე ცნობილნი არიან სამხედრო, საეკლესიო და კულტურული მოღვაწეობით. საქართველოში დღეს დინასტიის პირდაპირ შთამომავლებს ბაგრატიონ-გრუზინსკების შტო წარმოადგენს.
ბაგრატიონების განსაკუთრებული ქრისტიანული ღვთისმოსაობა გამოიხატა დინასტიის არაერთი წევრის წმინდანად კურთხევაშიც. მათ შორის არიან აშოტ I დიდი კურაპალატი, დავით აღმაშენებელი, თამარ მეფე, დემეტრე I, დემეტრე II თავდადებული, დედოფალი ქეთევან წამებული და სხვა. ბაგრატიონთა მრავალ წარმომადგენელს ეკავა საქართველოს სამოციქულო ეკლესიის საკათედრო ტახტი: დავით II, მელქისედეკ II, ნიკოლოზ V, დომენტი III და სხვანი. დინასტიის წევრები ხშირად ბერად იკურთხებოდნენ და თავიანთ ცხოვრებას ეკლესიის სამსახურს უძღვნიდნენ.
ბაგრატიონთა კულტურულ მემკვიდრეობაში განსაკუთრებული ადგილი უკავიათ მათ მიერ აგებულ ეკლესიებსა და მონასტრებს. აშოტ I-ის, ბაგრატ I კურაპალატის, დავით III კურაპალატის, ბაგრატ III-ის, დავით აღმაშენებლის, გიორგი III-ის, თამარისა და სხვა მეფეთა მიერ ნაგები ტაძრები დღესაც დიდებული საქართველოს სიმბოლოებია. მათ შორისაა ბაგრატის ტაძარი, სვეტიცხოველი, გელათი, ვარძია, გრემი და სხვა მრავალი. ბაგრატიონები აგრეთვე ზრუნავდნენ განათლებაზე. დავით აღმაშენებელმა გელათისა და იყალთოს აკადემიები დააარსა, ვახტანგ VI-მ – ქართული სტამბა, სადაც სასულიერო წიგნებს ბეჭდავდა და ცოდნის გავრცელებას უწყობდა ხელს. აღსანიშნავია, რომ სწორედ ამ სტამბაში დაიბეჭდა პირველად „ვეფხისტყაოსანი“. ასევე ჩატარდა პირველი მეცნიერული კვლევა ვეფხისტყაოსნის ხელნაწერთა ტექსტებისა, რამაც საფუძველი ჩაუყარა „რუსთველოლოგიის“, როგორც მეცნიერების შექმნას.
მიუხედავად მრავალჯერადი თავდასხმებისა და სახელმწიფოებრივი კრიზისებისა, საქართველო საუკუნეების განმავლობაში ინარჩუნებდა დამოუკიდებლობას. ამ მდგრადობის ერთ-ერთი მთავარი საყრდენი იყო ბაგრატიონების დინასტია, რომელმაც ეროვნული ცნობიერება, სახელმწიფოებრივი იდეა, კულტურული უწყვეტობა და ქრისტიანული ტრადიცია გადაარჩინა. მათი ისტორია არა მხოლოდ სამეფო გვარის ქრონიკაა, არამედ ქართული სახელმწიფოებრივი იდეის განუყოფელი ნაწილი, რომელიც დღემდე აგრძელებს ცხოვრებისეულ და სულიერ გავლენას.






